Gencay Serter ile 11 ili etkileyen Kahramanmaraş sarsıntıları ve yeni yapılaşmayı konuştuk.
– 11 ili etkileyen Hatay, Maraş ile Adıyaman’ı neredeyse haritadan silen sarsıntıda sizce planlama açısından ne çeşit yanlışlar eksikler vardı?
Yıllardır, Kent Plancıları Odası olarak savunduğumuz tahlil; şimdiki yer bilimsel etütlerin bağlayıcı biçimde yapılması, doğal ve insan kaynaklı tehlikeler karşısında alınacak sakınım tedbirlerinin direkt imar planlarına işlenmesi, bu tedbirlerin insan ve başka canlı varlıkların ömür haklarını önceleyecek biçimde hayata geçirilmesidir.
Fakat gelinen noktada; bırakın sarsıntıyla birlikte öteki afetleri de gözetecek bütüncül tedbirleri içeren planların hazırlanmasını, Marmara Zelzelesi ve ardından Van ve İzmir’de yıkıcı zelzeleler yaşamış olmamıza karşın hala toplanma alanları, kaçış rotaları üzere direkt zelzeleyle alakalı en temel gerekliliklerin bile planlarda gözetilmediği görülmüştür. Felaketten kurtulanlar bakımından toplanma alanları, açık alanlar, eğitim ve sıhhat tesisleri üzere toplumsal donatı alanlarının eksikliği nedeniyle süreksiz olarak sığınılacak bir tesis/alan bulunamamıştır. Bu konularda gerekli tedbirler alınıp planlarda gerekli düzenlemelerin yapılmış olması gerekiyordu. Bu gereklilikler ortadayken çekme uzaklıkları ve yapı yaklaşma hudutlarının bile uygulanmadığı planlama süreçleri sürdürülmüştür.
Ayrıca bütüncül planların rant odaklı uygulamalar sonucunda büsbütün kadük kaldığı bir sistem yaratılmış durumda. Plandan çok yapılaşma sürecinin tüm bileşenlerini kapsayan hakim inşaat odaklı kalkınma paradigmasının yarattığı bir çürüme kelam konusu. Bu nedenle, ömrü önceleyen dirençli kentlerin inşa edilebilmesi için bu anlayışın büsbütün terk edilmesi gerekiyor.
– Kimi zelzele bölgelerinde çabucak konutların kurulacağı alanlar belirlendi. Bu yeni kurulacak kentin planlaması açısından ne kadar gerçek, nasıl bir planlama çerçevesinde tekrar yapılaşmaya gidilmeli?
Birçok vilayet ve ilçemizde yıkımlar kent ölçeğinde oldu. Sorun şayet kentsel ölçekte ise tahlil de öncelikle kentsel ölçekte aranmalı. Bizim burada yapmamız gereken kentlerin ayağa kaldırılmasıdır. Kent ticareti, endüstrisi, ulaşımı, altyapı ve üstyapı kurgularıyla, konutuyla bir bütün olarak kurgulanmalı. Ve en değerlisi uzun vadeli kestirimler göz önünde bulundurularak bu yapılmalı. Kentlerin barındırdığı bu çok değişkenli, karmaşık yapıyı uzun vadede akılcı biçimde kurgulamanın tek yolu planlamadır. Lakin şu an bütüncül planlama maalesef devre dışı bırakılmış durumda.
Depremde yerlerini yurtlarını kaybetmiş yurttaşlarımız için barınacakları konutlara biran evvel kavuşmaları elbette isteğimizdir. Fakat bütünden kopuk yalnızca konutlara odaklanmış bir yer seçim pratiğinin kent ölçeğinde ele alınmadığı vakit meseleler yaratma ihtimali yüksektir. Zira kentlerimiz artık sarsıntıyla birlikte öbür birçok afet riskiyle de karşı karşıyadır. Sel, besin krizi, kentsel ısınma üzere sıkıntılar artık tüm dünya üzere ülkemizde de yüz yüze kaldığımız meselelerdir.
RİSKLER GÖZETİLEMİYOR
* Bu riskler göz önüne alınmıyor mu?
Kentlerimizde sürdürülecek planlamanın tüm bu riskleri göz önüne alarak yapılması gerekiyor. Halbuki sarsıntı bölgesinde yürütülen süreç bu risklerin hiçbirini gözetmemekte. Yalnızca taban uygunluğuna dayalı bir siyaset ile planlama pratiği büsbütün devre dışı bırakılarak vaziyet planlarına bağlı ruhsatlandırma süreci devreye alınmıştır. Meralarla birlikte, Orman Kanunu Ek 16 hususu uyarınca orman dışı sayılan, lakin ekolojik olarak ormanın devamı ve asli niteliğindeki alanları konut yapılaşması için uygun alanlar haline getiren 126 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yürürlüğe girmiştir. Meralar ve orman alanları hem besin krizi hem de global ısınmanın kentler üzerindeki yakıcı tesirlerini azaltma manasında değerle muhafazamız gereken alanlardır.
Tüm bunlarla birlikte en nihayetinde nitelikli, toplumsal donatı alanları yüksek, kentli yurttaşlarımız için konfor yaratan kent kurguları ve hayat alanları yaratmamız artık bir mecburilik. Bu da lakin kent bütününde, yöre halkının iştirakiyle ve planlama mesleğinin bilimsel gerekliliklerini yerine getirerek hayata geçirilebilir. Fakat gelinen noktada ülkemizin tahminen de mesleğimize en çok muhtaçlık duyduğu bir devirde planlama meslek alanı devre dışı bırakılmıştır.
ŞEFFAFLIK ŞART
– Şu etapta zelzele bölgelerinde kenti öteki yere taşımak mı yanlışsız yoksa eski yerinde kurmak mı, burada nelere dikkat edilmeli?
Bir kenti planlarken planlama meslek unsurlarını gözetiyor ve rasyonel prosedürleri uyguluyorsanız bu çeşit kararları kestirmeden almanız mümkün değil. Münasebetiyle büyük yıkım gören kentlerimizde, ayakta kalan yapı stokunun durumu ile birlikte kent bütünü ve yakın etrafını içine alan yer bilimsel etüt çalışmalarının yapılması gerekiyor.Yer bilimsel data yer seçimi için planlama mesleğinde ele alınacak bilgilerden yalnızca bir adedidir. Bu data ile birlikte öteki doğal tehlikeler (taşkın, çok hava olayları vb.) ulaşılabilirlik, doğal eşikler, yöre halkının talepleri üzere konuların hepsi bir ortada değerlendirildikten sonra bu çeşit yer seçim kararları alınabilir. Ayrıyeten unutulmamalıdır ki bu kentler yüzlerce yıllık geçmişi olan yerleşimlerdir ve bu kentlerimizde insanların eski yaşadıkları bölgelere yerleşme talepleri olacaktır. Şayet mühendislik bu türlü bir duruma müsaade vermiyorsa hangi bölgelerin nerelere taşınacağına ait sürecin açık şeffaf ve halka anlatılarak yapılması gerekiyor.
– Her kent için farklı planlama yapmak kelam konusu olacak mı, Yönetmelikler buna müsaade veriyor mu?
Planlama mesleği uygulama basamağında yörenin özgünlüklerine nazaran hareket etmeyi ana prensip olarak belirlemiştir. Planlar yapılırken yörenin tarihi, bölge beşerinin kültürel talepleri, toplumsal hayatlarına ahenk manasındaki istek ve istekleri göz önüne alınmalı. Her ne kadar yönetmelikler ve kanunlar tüm ülke geneli için uygulanan düzenlemeler olsalar da -ki türel düzenlemelerin bu türlü bir tarafı de vardır ve normaldir- planlama evresinde bu cins özgünlükleri yer kurgusunda yaratma imkanınız var. Planlama işte bu yüzden gerekli ve değerlidir.
Ancak birçok ülke örneğinde olduğu üzere kentlere mahsus, yörenin kendine has eğilim ve karakteristiğini gözeten hukuksal düzenlemelerin yapılması da artık gündemimize gelmesi gereken bir evre olmalı. Yörenin iklim, materyal, toplumsal ve ekonomik yapı özelliklerini önceleyen; bu bahiste tek tipleşmenin önüne geçecek formda bağlayıcılığı olan ikincil türel dokümanların hazırlanmasında da elbette yarar var.
PLANCI İSTİHDAMI BİLE YOK
– Sarsıntısı de göz önüne aldığımızda şu anda Türkiye’de kâfi sayıda ve nitelikte kent plancısı var mı?
Kesinlikle yok. Şu an birçok belediyede bilhassa sarsıntı bölgesindeki birçok yerleşimdeki belediyelerde plancı istihdamı yok. Bu sebeple birçok yerde planlar; teknik, kamu faydası, mevzuat açısından gerekli incelemeyi yapacak bir plancı değerlendirmesi olmaksızın meclise sunuluyor. Plancı varsa dahi birçoğunun iş garantisi olmadığı için siyasi karar vericilerin eğilimine, isteğine boyun eğmek zorunda kalıyor. Planlar birden fazla defa kamu faydası ve şehircilik unsurları üzerinden kontrol olmaksızın meclise sunuluyor. Mecliste seçimle gelen şahıslar oyluyor ve plan onaylanıyor. Bu kurgunun değişmesi ve planların teknik kontrolünü güçlendirecek düzenlemelerin yapılması lazım. Örneğin birinci evrede yapılması gereken en öncelikli iş plancı istihdamının olmadığı yerlerde plan onay düzeneklerinin işletilmemesi ve plancıların takımlı iş garantisine sahip olmalarının sağlanmasıdır.
Plancı istihdamının olduğu kurum ve kuruluşlarda da bu sayı mutlaka kâfi değil. Buna karşın yıllık 2000 üzerinde mezun veren bir kısım haline geldik. Mezunlarımızın birçoğu işsiz olarak kalıyor.
Şehir plancısı istihdamının her kamu kurumunda artırılıp, kent plancılarının teminatlı biçimde çalışma imkanlarına kavuşmaları sağlanmalı. Eğitimde kaliteyi artırmak ismine öğrenci sayısı ve kısım sayısı biran evvel azaltılmalı.
– Son 20 yılda sizce AKP planlama yaparken neleri önceliklendirdi, nerelerde kusur yaptı?
AKP kendi iktisat siyasetini tartıyla gerçek dal üzerinden değil, inşaata dayalı olarak kurdu. Bu dar bir etrafın süratlice zenginleştiği, insanların üretimden koptuğu, kent ve kır toprağının ise rant imkanları üzerinden değerlendirildiği bir süreci yarattı. İnşaat kesiminin büyümesi için kentsel rant itici güç olarak kullanıldı. Ve planlama bu manada rant pahasını yükseltmek için kullanılan bir araç haline dönüştürüldü. Bu hedef doğrultusunda ormanlar, yaylalar, kıyılar, sulak alanlar yağmalandı ve geri dönülmez biçimde ziyan gördü. Halbuki planlama, özünde kamusal faydayı artırmayı hedefleyen ve yerde eşitliği yaratmayı önceleyen bir meslek olmak durumundadır. Kamu kaynaklarını koruyup, mekânsal eşitsizlikleri minimuma indirerek toplum refahını artırmak yerine AKP periyodunda bir avuç varsılın daha da zenginleşmesi için planlama özüne ters biçimde araçsallaştırılmış ve toplum faydasını önceleyen ruhundan koparılmıştır.
Kaynak: Cumhuriyet
