Türkiye’de derinleşen yoksulluk, bayramların manasını da değiştiriyor. Bir vakitler çocukların harçlık heyecanıyla, büyüklerin kalabalık sofralarla karşıladığı bayramlar artık milyonlarca emekli için tasa, hesap ve eksik hissiyle anılıyor. Emekli maaşıyla sırf ayakta kalmaya çalışan yaşlılar, bu bayramda da “Kim gelecek, nasıl ağırlayacağız?” kaygısı taşıyor.

Eskiden “Neden gelmediler?” sitemiyle geçen bayramların yerini bugün “Gelirlerse ne ikram edeceğiz?” korkusu aldı. Çocuklarına mahcup olmak istemeyen, torununa harçlık verememenin utancını yaşayan emekliler için bayram, artık dayanışma kadar yoksulluğun da görünür olduğu bir periyoda dönüştü.

Son olarak Forum Enstitüsü’nün hazırladığı “Türkiye’de Emekli Yoksulluğu Araştırması”, bu tabloyu sayılarla ortaya koydu. Araştırmaya katılan 440 kişinin yüzde 89’u emeklilik sonrası çalışmadan temel gereksinimlerini karşılayamadığını belirtirken yüzde 66.3’ü borçlu olduğunu söyledi. İştirakçilerin yüzde 57’si beklenmedik masrafları karşılayamadığını, yüzde 75.8’i ise maddi nedenlerle toplumsal etkinliklere katılamadığını söz etti.

GELİRDEN ALINAN HİSSE DÜŞTÜ

Araştırmaya katkı sunanlardan, çalışma iktisadı uzmanı Prof. Aziz Çelik, genel yoksulluk, bayan yoksulluğu, göçmen yoksulluğu üzere kırılgan kısımları tabir eden yoksulluk tiplerinin yanında ‘çalışan yoksulluğu’ ve ’emekli yoksulluğu’ üzere yeni yoksulluk cinslerinin ortaya çıktığına dikkat çekti ve “Yoksulluk artık yalnızca işgücü piyasasına giremeyen yahut girdiğinde ayrımcı uygulamalarla yüz yüze kalan bölümlerin sorunu değil. Bulgular temel maksadı toplumu yoksulluktan korumak olan toplumsal güvenlik ve istihdamın, günümüz Türkiyesinde fonksiyonunu yitirdiğini teyit ediyor” dedi.

Çelik, AKP iktidara geldiğinde en düşük memur emekli aylığının, kişi başına düşen GSYH’nin yüzde 82’siyken 2025’te yüzde 32’ye düştüğüne dikkat çekerek aslında kaynak olduğunu vurguladı: “En düşük personel emeklisi aylığının kişi başına GSYH’ye oranı yüzde 56 iken, 2025’te yüzde 29’a düştü. 2026 için kişi başına aylık GSYH’nin 75.000 TL civarında olması kestirim ediliyor. Münasebetiyle en düşük emekçi ve memur emekli aylığının 40.000 ila 60.000 TL bandında olması mümkündü. Fakat bu hisse korunmadığı için emekliler fakirleşti. Kaynak var fakat tercih yok.”

Son yıllarda yaşlılara yönelik dillendirilen tek şey, “uzun periyodik bakım sigortası” sistemi ve bu, yetersiz huzurevleri karşısında meskende bakım alamak için çalışma devrinde prim ödemeyi gerektirecek. Çelik, mevcut toplumsal güvenlik sistemi içerisinde devletin bakımı sağlayabilmesi gerektiğini belirtti ve şunları ekledi: ” Devletin, yurttaşlarını yaşlılığında ve hastalığında refah içinde yaşatma zaruriliği vardır. Farklı primli bir sistem kurulması, işi yokuşa sürmek ve harcanabilir fiyatları daha da düşürmek demektir. Ayrıyeten prim ödeme gücü olmayanlar ne yapacak? Yapılmak istenen; bakım hizmetlerinin faturasını aslında geliri düşük olan vatandaşa yüklemek”

BAYRAM ALIŞVERİŞİ ARTIK YOK

Tüm Emeklilerin Sendikası Zeynel Abidin Fazilet, emeklilerin 4 bin lira ikramiyeyi çeker çekmez eksik olan en temel muhtaçlıkları için kullandıklarını söyledi. Bundan sadece 8 yıl evvel 1000 liralık bayram ikramiyesinin bir kurban fiyatına denk geldiğine dikkat çeken Ergen, emekliler açısından artık bayram alışverişi diye bir geleneğin gündemde olmadığını belirtti. Fazilet, “Asla gerçekleşmeyecek enflasyon kestirimi ve TÜİK marifetiyle yoksulluğu yönetmeye çalışan bir idareyle karşı karşıyayız. İktidar muhalefeti de dizayn etmeye çalışarak emeklinin, işçinin, fakirin insanca ömür için direniş eğilimlerini, umudunu parçalamayı deniyor. Emekliler bu oyuna gelmeyecektir. Umut mutlak dayanışmada, mutlak birleşmededir” sözlerini kullandı.

Emekliler Dayanışma Sendikası Genel Sekreteri Mahinur Şahbaz “17 milyona yakın emeklinin 13 milyonu ‘mutlak yoksul’ Kredi kartları kullanılabilir durumdaysa çok sonlu bayram hazırlığı yapılabildi. Nedeni toplumsal güvenlik sisteminde ıslahat denen dönüşümle kamu emekliliği yerine toplumsal yardım ve toplumsal hizmet formülünün ikame edilmesi” diyerek reaksiyon gösterdi.

YAŞLILIK ARTIK GAYRET DÖNEMİ

Derin Yoksulluk Ağı kurucusu Hacer Foggo da yaşlılığın artık dinlenme ve teminat devri olmaktan çıktığını söyledi. Foggo’ya nazaran Türkiye’de giderek daha fazla yaşlı insan için hayat, geçim zahmeti, sıhhat sarfiyatları, barınma krizi ve bakım meseleleriyle örülü ağır bir uğraşa dönüşmüş durumda. Evvelden ‘yoksul ancak yönetim eden’ bir yaşlı profili vardı” diyen Foggo, bugün bu tablonun çok daha ağır bir noktaya geldiğini anlatarak “O yönetim etme hali yetersiz beslenme, pazara çıkamama, toplumsal hayattan büsbütün çekilme, huzur meskenine erişememe; 70 yaşın üzerinde bilmediği işlerde, inşaatlarda çalışma biçimine dönüştü” dedi.

İSİG datalarına nazaran 2025 yılı ve 2026’nın birinci üç ayında 65 yaş üstü 145 emekçinin iş yerlerinde hayatını yitirdiğini hatırlattı. Foggo, tahlil için kamu sorumluluğunu vurguladı: “Yaşlı yoksulluğu, yaşlıların ‘idare edememesi’ değil, toplumsal muhafaza sisteminin yaşlıları onurlu bir ömür için gereğince koruyamamasıdır. Sıkıntı yardım değil, hak temelli ve bütüncül bir yaşlılık siyasetidir. Emekli aylıkları temel ömür maliyetlerine nazaran yine düzenlenmeli. Toplumsal konut dayanağı artırılmalı, fiyatsız sıhhat hizmetleri yaygınlaştırılmalı, meskende bakım sistemleri güçlendirilmeli ve kamusal huzurevleri açılmalıdır.”